Als je de Oude Kerkstraat in Wittevrouwen uitloopt naar de Biltstraat, valt je oog op een imposant vierdelig pand aan de overkant: Stadskliniek Utrecht. In het linkerdeel (nr. 423) is de bekende abortuskliniek Vrelinghuis gevestigd. Het gebouw heeft een interessant heden én een boeiende geschiedenis. Zo woonde Rietvelds geliefde Truus Schröder er begin vorige eeuw.

door: Annet van den Akker en Sieke Kruyt

Diverse zorgverleners hebben hun praktijk in Stadskliniek Utrecht (nrs. 397 – 423). Het in 2012 gerenoveerde gebouw is de verbindende factor tussen hen. Aan de buitenkant van het gebouw vallen vooral de tandheelkundige posters op (Hollywood Smile, Smile Dent), maar Utrechters kunnen er ook terecht voor plastische chirurgie, flebologie, contactlenzen, laseren en abortus.

Het bekendste onderdeel van de Stadskliniek is sinds 1971 het Vrelinghuis, een van de eerste abortusklinieken in Nederland. De abortuswet moest toen nog vorm krijgen. Er was een wettelijke bedenktijd, die pas recent uit de wet is verdwenen. De verschillende methodes voor het veilig afbreken van een ongewenste zwangerschap waren nog in ontwikkeling. De kern was toen en is nog steeds: vrouwen helpen bij een uiterst kwetsbaar moment in hun leven.

Buurtbewoners en Dolle Mina

De laatste jaren kwam het Vrelinghuis vooral in het nieuws door agressieve demonstranten die vrouwen die de kliniek bezoeken lastigvallen. En ook door de pogingen van burgemeester Dijksma om daar – met in achtneming van het demonstratierecht – paal en perk aan te stellen.

Dolle Mina Utrecht speelt hierbij een rol, samen met de buurtbewoners. Beiden hechten eraan om vrouwen – op zo’n moeilijk moment in hun leven – de mogelijkheid te geven om het Vrelinghuis in alle rust, veiligheid en privacy te kunnen betreden en verlaten. Ze vormen met hun aanwezigheid een bescherming voor de vrouwen. Ook de ordebewaarders van de politie zijn vaak aanwezig. Als je het weet zie je ineens ook de paars-roze postertjes voor de ramen van veel huizen in dat deel van de Biltstraat met de bemoedigende tekst: ‘Your Body, Your Choice’.

Terug in de tijd

In 1911 ging Truus Schröder-Schräder wonen in het pand van het huidige Vrelinghuis. In datzelfde jaar ontmoette ze Gerrit Rietveld, toen hij een bureau kwam afleveren dat hij in de meubelwerkplaats van zijn vader had gemaakt. Dat was ook in 1911: het jaar waarin zij beiden trouwden, maar niet met elkaar. De hoogte en donkerte van haar kamer stoorde Truus later zó dat zij Rietveld in de arm nam. Hij verbouwde de kamer door het plafond optisch te verlagen en de wanden te verdelen in horizontale vlakken met verschillende grijstinten.

Vanaf 1924 kwam ‘Het Rusthuis’ in dit gebouw. De Nieuwe Rotterdamsche Courant meldt in 1924: ‘Regenten van het Diaconie Oude Mannen- en Vrouwenhuis Oudaen te Utrecht hebben het perceel Biltstraat 135 (nummering tot 1975) aangekocht voor een tehuis ten behoeve van bejaarde personen uit den beteren stand der Hervormde Gemeente, die tengevolge der tijdsomstandigheden financieel zijn achteruit gegaan. Inwonenden moeten den leeftijd van 50 jaar hebben bereikt. Voor ƒ 700 à 1000 per jaar kunnen 18 personen hier een zit-slaapkamer verkrijgen.’ Drie jaar later werd het aangrenzend pand nr. 133 aan het Rusthuis toegevoegd.

Eerste sauna

Het pand Biltstraat 401 (tweede van rechts) is in 1956 aangekocht door de Rijksuniversiteit Utrecht. Dit gebouw is gebruikt voor een aantal instituten van de literaire faculteit: onder andere Duitse taal- en letterkunde (Instituut Frantzen) en Vergelijkend Literatuur Onderzoek.

Helemaal rechts huisde vanaf 1957 een sauna, een primeur voor Utrecht. Het Nieuw Utrechtsch Dagblad meldt in 1957: ‘Utrecht heeft een eerste en echte sauna gevestigd in het perceel Biltstraat 129 (nu397). De sauna is betimmerd met Surinaams hout, dat door de hete lucht kruidig geurt.’ Er staat een allerliefste foto bij van twee meisjes in keurige badpakjes en een jongetje met schuingeknipte pony, kenschetsend voor de jaren vijftig.

Ruim anderhalve eeuw staat het vierdelige pand nu aan de Biltstraat. De geschiedenis ervan heeft interessante en onverwachte sporen achtergelaten. Dit zal ongetwijfeld ook het geval zijn met de huidige en toekomstige jaren.

Met veel dank aan archiefvorser Ruurd van der Zee

Bouw en bewoners

Het is niet helemaal duidelijk wanneer de vier panden die samen Stadskliniek Utrecht vormen zijn gebouwd. Op een plattegrond van de stad (wijk I, Oost) uit 1860 zijn de vier gebouwen al ingetekend. Vermoedelijk zijn ze vóór of in 1860 gebouwd. De panden werden bewoond door particulieren. In de archieven staat vermeld dat kapitein D. de Wilde (in dienst van de Nederlandsch-Indische Stoomvaart Maatschappij) en verwante familieleden er rond 1873 tot 1911 woonden.

Het huidige Vrelinghuis is in 1879 herbouwd in neoclassicistische stijl door architect Albertus Nijland (1830 – 1908). Nijland was vooral bekend als gemeentelijk architect in Zeist, maar ook door zijn werk in Utrecht. Hij maakte onder andere ontwerpen voor het Centraal Israëlitisch Weeshuis, delen van de Joodse begraafplaats en het gemeentehuis van Zuilen. De laatste twee zijn rijksmonumenten, het eerste een gemeentelijk monument. Het Vrelinghuis is een rijksmonument; de overige huizen zijn gemeentelijke monumenten.

Alle panden van de Stadskliniek zijn sinds de jaren tachtig geleidelijk eigendom geworden van een beleggingsmaatschappij. De universiteit gaf bij de verkoop aan het op prijs te stellen dat er ruimte kwam voor de huisvesting van studenten. De zaakwaarnemer van de beleggingsmaatschappij meldt: “Er is een gemeenschappelijke ingang voor alle medisch gerelateerde onderdelen van de Stadskliniek. Het Vrelinghuis strekt zich uit over alle verdiepingen; de overige klinieken en praktijken zijn vrijwel allemaal op de begane grond. Op de bovenverdiepingen zijn vier zelfstandige wooneenheden voor studenten en veertien studentenkamers met soms een gemeenschappelijke keuken, een douche en een aparte ingang.”

Bronnen artikel Stadskliniek Biltstraat: van sauna tot Hollywood Smile

• RietveldSchroderhuis.nl, Het verhaal van Truus Schröder
• Van den Akker, A., Bos, B. 875 jaar Biltstraat, Wijkkrant Wittevrouwen, 20-10-2014
• Nieuwe Rotterdamsche Courant, Aankoop tot rusthuis, 06-07-1924
• Nieuw Utrechtsch Dagblad, Rondom de Dom, Sauna, 14-02-1957
• Nieuw Utrechtsch Dagblad, Rusthuis Biltstraat 25 jaar, 29-11-1949
• Het Utrechts Archief, 53723: Gezicht op de sauna Saunabaden (Biltstraat 129) te Utrecht, 1973
• Het Utrechts Archief, 4270-31-1681 Verbouwd-perceel “Het Rusthuis” (foutief genoemd), 1879
• Het Utrechts Archief, Adresboeken van de stad Utrecht, 1873-1911